Rodzina patologiczna a agresja dzieci i młodzieży.

 

Rodzina patologiczna to ta, która z przyczyn leżących w niej samej nie jest w stanie wykonać właściwie podstawowych zadań w stosunku do swoich członków.

Przyczyny patologii rodzinnej to

- alkoholizm,

- przestępczość,

- przemoc,

- konflikt w rodzinie,

- nieporadność wychowawcza rodziców,

- trudne warunki materialno-bytowe...

 

Przykładem patologii rodzinnej wynikającej z alkoholizmu jest spożywanie alkoholu przez kobiety w ciąży prowadzi to do powstania alkoholowego zespołu płodowego FAS.

Jego efekty to obniżone IQ, zaburzenia uwagi, zdolności uczenia się, wady serca itp.

Jest on przyczyną wielu niepowodzeń szkolnych. Te z kolei wywołują złość, której rozładowaniem jest agresja. W rodzinach patologicznych dzieci często są bite. W szkole słyszymy czym i jak biją rodzice - ręką w głowę lub w twarz. Obserwując formy rozwiązywania problemów przez dzieci w szkole, zauważamy, że korzystają one ze wzorców wyniesionych z domu. Stosują agresję fizyczną zamiast słów, bo w taki sposób rozwiązuje się konflikty w ich rodzinie. Każde uderzenie, każdy strach, każde słowo, które dotknie dziecko zostawia w nim niezatarte wspomnienie, decyduje o tym, jak buduje ono swoje relacje z innymi ludźmi.

 

W przeciwieństwie do przemocy fizycznej, która zostawia ślady, np. sińce, zdrapania, guzy, przemoc psychiczną można dostrzec jedynie dzięki wnikliwej obserwacji zachowania dziecka. Często rodzice i opiekunowie nie zdają sobie sprawy, że poważne konsekwencje może mieć praktyka straszenia dzieci już od najmłodszych lat np. panem, który zabierze niegrzeczne dziecko. To początek budowania w dziecku niszczącego poczucia lęku. Nabiera ono dystansu wobec wszystkich (w tym wypadku) panów: nauczycieli, sąsiadów, policjantów itp. Wynikiem przemocy psychicznej jest bunt, strach, izolacja, brak zaufania, brak akceptacji dla zasad, wyalienowanie, pobicia czyli własna agresja.

 

Kolejnym objawem patologii rodzinnej jest zaniedbywanie dziecka, czyli niezaspakajanie podstawowych biologicznych i psychicznych potrzeb dziecka. Do zaniedbywania może dojść zarówno w rodzinie postrzeganej w środowisku jako dysfunkcyjna jak i w rodzinie pozornie zdrowej o wysokim statusie materialnym. Zaniedbywanie prowadzi do pozostawienia dziecka samemu sobie. Cierpi ono z powodu braku poczucia bezpieczeństwa, miłości, akceptacji, przynależności do rodziny. Brak opieki ze strony rodziców, niedożywienie, przejmowanie obowiązków np. opieki nad rodzeństwem powoduje, że dziecko sobie nie radzi ze swoimi obowiązkami szkolnymi. Jest podenerwowane, odczuwa ciągły niepokój. Emocje te sprawiają, że staje się niegrzeczne lub wręcz agresywne. W skrajnych przypadkach dzieci uciekają z domu lub szukają zrozumienia wśród kolegów często z grup przestępczych.

 

Zachowaniom agresywnym sprzyja także autorytarny system wychowania. Dziecko wychowane przez rodzica autorytarnego nigdy nie będzie sobie wierzyło. Będzie poszukiwało silniejszych od siebie, będzie tłumiło swoje uczucia. W środowisku uczniowskim może stać się biernym sprawcą przemocy. Z kolei rodzice liberalni wychowują dziecko pozbawione granic, pozbawione zasad, zmuszone do panowania nad własnym życiem gdy jeszcze do tego nie dojrzało. Efektem takiego wychowania jest młodzież, która nie liczy się z potrzebami innych ludzi, pozbawiona empatii, nie chce zrozumieć obowiązujących w grupie norm.

 

 

Rodzina dysfunkcyjna i jej wpływ na wychowanie dziecka.

 

Rodzina dysfunkcyjna jest zamknięta, zakłamana, panuje w niej zaburzona komunikacja i zamieszanie co do ról. Jest nastawiona raczej na sztywne utrzymanie systemu rodzinnego, niż na rozwój swoich członków. Dysfunkcja rodzinna, której skutki dotykają dzieci, może przybierać różne formy:

- alkoholizm, inne uzależnienia lub choroba psychiczna w rodzinie,

- przemoc fizyczna lub psychiczna, maltretowanie i wykorzystywanie seksualne,

psychiczne opuszczenie dzieci (nieobecność emocjonalna rodziców), chłód emocjonalny,

- czynne odrzucenie i dewaluowanie dziecka,

- nadużycia emocjonalne, czyli używanie dziecka przez dorosłego do zaspokajania swoich potrzeb emocjonalnych (np. czynienie z niego powiernika spraw dorosłych, tworzenie koalicji z dzieckiem przeciw drugiemu rodzicowi),

- stawianie nieadekwatnych do rozwoju i możliwości dziecka wymagań - infantylizowanie dziecka lub żądanie spełnienia nadmiernych oczeiwań,

- przerost sztywnych wymagań nad okazywaniem miłości i czułości,

- nadopiekuńczość i nadmierna kontrola.

Rodzina jest systemem, dlatego właśnie zaburzone funkcjonowanie jednego z jej członków uderza w cały system rodzinny, a zwłaszcza w dziecko, jako najsłabsze jego ogniwo. Aby możliwy był wszechstronny i właściwy rozwój dziecka w rodzinie, powinna ona posiadać następujące cechy:

- tożsamość i strukturę,

- autonomię i wspólnotę,

- skuteczną komunikację,

- otwartość rodziny na świat.

 

Dziecko wychowujące się w dysfunkcyjnej rodzinie doświadcza:

- życia w ciągłym stresie i napięciu,

- koncentracji myśli, uczuć i postępowania wokół członków rodziny,

- zaprzeczenia na zewnątrz o istnieniu problemów w rodzinie,

- izolacji społecznej rodziny, spowodowanej utrzymywaniem tajemnicy rodzinnej,

- zamiany ról w obrębie rodziny (np. matka przejmuje rolę ojca, starsze dzieci przyjmują role rodziców dla młodszego rodzeństwa),

- trudnych emocji: wstydu, bezradności, niepewności, lęku, strachu, poczucia winy, żalu, tłumionej złości i wściekłości.

Dziecko aby przetrwać w takiej rodzinie musi przystosować się do sposobu jej życia, gdyż jest zbyt słabe, aby coś zmienić w rodzinie. Niedostatecznie wspomaga ona jego w pokonywaniu zadań rozwojowych, dostarcza mu natomiast urazowych doświadczeń:

- frustracja: niezdolność rodziny do empatycznego zrozumienia i zaspakajania potrzeb dziecka, zaniedbywanie, opuszczenie, odrzucenie, nieadekwatność,

- inwazyjność: niezdolność rodziny do powstrzymywania się od naruszania granic dziecka ( agresja słowna, przemoc fizyczna, seksualna, nieadekwatność).

 

Naturalną reakcją na niezaspokojenie podstawowych potrzeb i inwazyjność rodziców są trudne emocje przeżywane przez dziecko:

- bunt, złość, wściekłość,

- panika, lęk, przerażenie,

- rozpacz, żal, smutek.

 

Członkowie rodziny nie potrafią poradzić sobie z tymi emocjami dziecka. Budzą one w nich złość, dlatego rodzina:

- nakazuje podtrzymywanie tajemnicy rodzinnej (Nie mów!)

- zakazuje wyrażania prawdziwych emocji (Nie czuj!)

- zakazuje korzystania ze swojego rozsądku w ocenianiu sytuacji (Nie myśl!)

- podtrzymuje dysfunkcyjne relacje (Nie ufaj!)

 

Takie negatywne przystosowanie dziecka może objawiać się licznymi niekorzystnymi symptomami w sferze:

- zachowania (np. przymus kontroli postępowania innych ludzi; gotowość do poświęcania siebie, rezygnacji z własnych potrzeb, planów, pragnień, marzeń; odreagowanie emocji w działaniach impulsywnych – obżarstwie, aktach agresji słownej lub fizycznej),

- emocji (np. zaburzenia kontroli emocjonalnej; nadmierne tłumienie lub utrata kontroli nad wyrażaniem uczuć; depresyjność),

- samooceny (niskie poczucie własnej wartości, brak wiary w siebie),

- relacji z ludźmi (np. trudności w tworzeniu bliskich i trwałych związków z ludźmi; przyjmowanie odpowiedzialności za innych),

- zdrowia (np. nadużywanie leków uspakajających i przeciwbólowych, alkoholu, narkotyków; zaburzenia psychosomatyczne).

 

Formy pomocy dla dzieci z rodzin dysfunkcyjnych to przede wszystkim profilaktyka czyli pomoc w zapobieganiu destrukcyjnym skutkom i pogłębianiu się urazów. Profilaktyka obejmuje zajęcia edukacyjno-rozwojowe, budowanie alternatywnego do środowiska dysfunkcyjnego środowiska rozwojowego oraz pomoc psychologiczną.